De Brusselse PCC-tram

Wie ‘Brusselse tram’ hoort, stelt zich daar waarschijnlijk direct een groot geel ding bij voor, met smalle blauwe deuren en blauwgrijze banken. Proficiat: u weet direct wat een PCC-tram is, dat bespaart mij heel wat uitleg 😉 . Dit trammodel maakt al tientallen jaren de dienst uit bij de MIVB en is dan ook op bijna alle tramlijnen terug te vinden. De oudste trams die nu nog rondrijden, hebben de respectabele leeftijd van meer dan 50 jaar. Toch is het einde tijdperk van de PCC’s in Brussel nabij: er worden steeds meer nieuwe tramtypes aangekocht en ingezet, met name lagevloertrams. De oudste PCC’s worden dan ook volop uit dienst genomen. Meer dan genoeg voer dus voor een kleine reportage: wat is zo’n PCC-tram precies, het verleden en de toekomst.

De term PCC verwijst naar President’s Conference Committee. Dat verwijst op zijn beurt naar een bijeenkomst van allerlei trambedrijven in 1929, en daar werd dus een nieuw type tram ontwikkeld (meer op Wikipedia). De PCC’s hebben, zonder de technische kant te bekijken, een paar typische kenmerken: grotendeels uit metaal gemaakt (destijds had hout nog de boventoon bij de meeste trams), een hoge vloer, smalle deuren. Ook de MIVB is uiteindelijk ook op de PCC-kar gesprongen, net zoals veel andere trambedrijven. Het resultaat was een heel PCC-tijdperk dat nog altijd niet afgelopen is. Een kleine overzicht van alle PCC-trams die bij de MIVB rondreden en -rijden. Klik voor een grotere foto.

PCC 7000-7100

5_400

Dit is de eerste serie PCC’s die de MIVB besteld heeft, en ze hebben een serienummer 70xx of 71xx. Deze trams zijn niet geleed, hebben slechts één stuurpost en slechts aan één kant deuren. Dat betekent dat de eindpunten altijd in de vorm van een lus aangelegd moesten worden (de tram moet 180° kunnen draaien) en dat de halte zich altijd aan de rechterkant moet bevinden. De leeftijd van deze trams schommelt rond de 50 jaar (de alleroudste die nog rondrijdt, de 7003, is bijna 56 jaar oud), maar toch rijden velen onder hen nog elke dag rond op de lijnen 39 en 44 (Montgomery – Wezembeek/Tervuren), en tot voor kort ook op de 18 en 83.

6_400

Het interieur van de PCC op de foto. Deze PCC is nog niet (grondig) gerenoveerd en heeft dus nog zijn originele interieur van de jaren 50 behouden. Zet deze foto in zwart-wit en je denkt direct dat ze toen genomen is.

PCC 7500

Al snel begonnen meer reizigers de tram te nemen, en dus had men grotere trams nodig. De oplossing: gelede trams (twee rijtuigen), toen uniek in de wereld. De PCC-serie 7500 kwam uit de bus. Het prototype werd ‘Caroline’ gedoopt. Dit prototype was in wezen niets meer dan een PCC 7000-7100 met een extra rijtuig, zelfs de neus was hetzelfde. Ook nog steeds één stuurpost en slechts aan één kant deuren. De overige 98 trams van deze serie hebben wel een nieuwe neus gekregen, zoals we die nu nog altijd kennen bij de PCC’s 7700-7800 (zie onder).

Het prototype, onze ‘Caroline’ (genummerd 7500), rijdt nog altijd rond op de 39/44! Deze tram is vrij uniek, want hij is de enige tram van deze serie. Hoezo, waar zijn de andere 98 dan naartoe? Wel, die bestaan nog, maar ze maken geen deel meer uit van deze serie. De 7500’s waren voor die tijd dan wel ruim genoeg, ze hadden nog steeds het nadeel dat er slechts één stuurpost en rijrichting was. Intussen had de MIVB ontdekt hoe handig het niet is om een eindhalte aan te leggen als twee sporen die op één spoor samenkomen, zodat de tram gewoon in de andere richting weer kon vertrekken. Daarom heeft de MIVB alle 7500’s, behalve ‘Caroline’, omgebouwd zodat ze twee stuurposten en deuren aan elke kant hadden. Het vervolg staat hieronder…

PCC 7700-7800

Kort na de 7500’s, die dus nog in hun oorspronkelijke staat rondreden, heeft de MIVB 30 trams van het type 7800 besteld. Deze zagen er bijna hetzelfde uit als de 7500’s, maar het belangrijkste verschil was dat ze nu eindelijk een tweede stuurpost én deuren aan beide kanten hadden. Dit systeem beviel de MIVB kennelijk zo goed dat ze, jaren later weliswaar, alle 7500’s heeft omgebouwd tot trams zoals de 7800. De omgebouwde trams kregen een nummer in de 7700; de 7540 werd bijvoorbeeld de 7740. Zo is er een grote serie 7700-7800 ontstaan, met in totaal 127 trams. Tot op heden is dit, qua aantal, nog altijd de grootste serie. Ze rijden op de meeste lijnen rond; enkel op de 19, 23, 24, 55, 91, 93 zijn ze wat minder vaak te zien.

Een voorbeeld van een dergelijke tram; dit exemplaar is een 7800 en is dus al oorspronkelijk als tweerichtingstram geleverd, niet omgebouwd. Dit zal wel de tram zijn waar de meeste Brusselaars aan denken bij het woord ‘tram’.

Al deze trams zijn gerenoveerd in de jaren 90 en hebben daarbij onder andere een vierkant licht gekregen (vergelijk met het ronde licht van de PCC 7000-7100 hierboven, die hadden ze oorspronkelijk). Toch is er één exemplaar dat niet helemaal gerenoveerd is; die tram (de 7750) heeft nog een rond licht en allerlei betuttelende stickers uit de jaren 70 aan boord, zoals deze handleiding ‘hoe een halte aanvragen’.

PCC 7900

Met de ombouwing van de 7500’s zijn we wat op de zaken vooruitgelopen, want door het toenemende reizigersaantal was er intussen een nóg langere PCC-serie besteld: de 7900. Deze trams zijn dubbelgeleed; ze hebben dus ook een middenrijtuig, maar dat is kleiner dan de twee buitenste rijtuigen en heeft ook geen aparte deuren. Aan de buitenkant valt, behalve de lengte, vooral de iets verlaagde voorruit op. Aan de binnenkant is het interieur ook veranderd; zelfs nu nog vinden veel reizigers dit een zeer comfortabel interieur (als er tenminste zitplaats vrij is, dat is een ander probleem). Er zijn in totaal 61 trams geleverd; vandaag rijden ze vooral rond op de lijnen 19, 52 en 55, in het weekend ook op andere lijnen.

Nieuwe kleuren

De PCC’s zullen dan wel niet zo lang blijven rondrijden, toch is het nog niet gedaan met alle renovaties: sinds de levering van de T3000/T4000-trams (moderne lagevloertrams die nu op de lijnen 23 en 25 rondrijden) zijn de MIVB-kleuren niet langer het opvallende geel-blauw, maar een combinatie van grijs, goud en zwart. Deze kleuren zijn de huiskleuren van de hele MIVB geworden; ook dingen als de website, de plastic houders van de abonnementen enzovoort hebben grijs als hoofdkleur gekregen.

Uiteraard kunnen niet alle voertuigen van de ene dag op de andere herschilderd worden; deze renovatie gebeurt dus stap per stap. Qua lagevloertrams zijn de T3000/T4000 dus direct in de nieuwe kleuren geleverd; de iets oudere T2000 (zoals te zien op de lijnen 24, 91, 92, 93 en 94) wordt langzaam aan herschilderd en staat niet mis met de nieuwe kleuren. Qua PCC’s is de situatie anders; de serie 7000-7100 wordt normaal gezien niet meer herschilderd, de serie 7700-7800 wordt gedeeltelijk herschilderd, en de serie 7900 helemaal.

11_400

Tram 7766, de eerste PCC die in de nieuwe kleuren werd gezet. Deze kleurenverdeling werd echter niet bepaald als een groot succes onthaald (ook niet op deze eigenste blog); volledig terecht, wat mij betreft. De zwarte band vooraan leverde deze arme 7766 zelfs de enigszins spottende bijnaam ‘Big Moustache’ op.

Na ‘Big Moustache’ zijn deze PCC’s dus anders herschilderd; dit is het uiteindelijke resultaat. Misschien al minder lelijk, maar ‘mooi’ vind ik het nog lang niet. Intussen zijn er al aardig wat 7700/7800’s in deze nieuwe kleuren gezet.

Het interieur is dus ook aangepakt; links het oude, rechts het nieuwe. Een verbetering vind ik het niet echt; de stof op de banken voelt een stukje ruwer aan. De kleur en vorm lijken soms ook meer op achteruitgang dan op vooruitgang.

Ook de 7900 wordt nu herschilderd. Het is de bedoeling dat alle 7900’s uiteindelijk herschilderd worden; niet zo vreemd aangezien dit de jongste PCC’s zijn (maar toch al zo’n 30 jaar oud). Ik vind ze al iets mooier dan de herschilderde 7700/7800’s.

Ook bij de 7900’s wordt het interieur aangepakt, op dezelfde manier als bij de 7700/7800’s. En dat is in dit geval zéker een achteruitgang; de oude banken waren een stuk comfortabeler. De MIVB had misschien beter de dubbele banken vervangen door enkele stoelen; zo zou er een veel breder gangpad zijn. De 7900’s worden ingezet op veel drukke lijnen en de reizigiers zitten samengeperst in de open ruimte bij de deuren, omdat er zo weinig plaats is tussen de banken.

De toekomst

Het ziet er niet naar uit dat de Brusselse PCC’s nog tientallen jaren zullen rondrijden. Ze zijn 30 tot meer dan 50 jaar oud en hebben zoals gezegd een paar typische kenmerken voor de PCC’s, namelijk een hoge opstap en smalle deuren. Heel toegankelijk is dit niet, en bij vrijwel alle recente trams zien we het tegenovergestelde: een lage vloer, brede deuren en (bij stadstrams) veel open ruimtes. De 7000/7100’s worden momenteel al uit dienst genomen, dus geniet er maar van zolang het nog kan. De 7700/7800’s zullen waarschijnlijk nog een tiental jaartjes meegaan, al ziet het ernaar uit dat een deel van deze serie al vroeger uit dienst zal worden genomen. De 7900’s zijn het jongst en zullen dus nog wel iets langer meegaan, maar ook niet al te lang. Ze hebben de typische nadelen van een PCC, maar ze verbruiken ook nogal veel elektriciteit én beginnen ook te verslijten, aangezien ze door de jaren heen niet zo goed onderhouden zijn als bijvoorbeeld de 7700/7800’s.

Het volledige verhaal is hier te vinden; bedankt voor uw aandacht!

Share
  • Leuke en complete reportage. Thx ! 🙂

  • Zoals Mich al zei: leuk en compleet. Een mens leert wat bij als hij dat allemaal leest. Zo besef je pas dat elk metier zijn specialiteit kent en dat ik als gewone gebruiker van het openbaar vervoer in Brussel helemaal nooit oog heb gehad voor al die details. Aardig zijn ook de “voor-en-na” foto’s.

  • Thijs

    Inderdaad onder de indruk van deze reportage. Een tijd terug nam ik vrijwel dagelijks de tram…het viel me toen op dat lijnen die door de minder ‘populaire’ buurten reden steevast oude vehikels (met alle respect) kregen toegeschoven en buurten zoals de Louisa als eerste de eer hadden om nieuwe trams te verwelkomen.
    Nu, het zal in ieder geval aangenaam zijn als alle nieuwe trams er zijn, dan kunnen we opnieuw een reportage verwachten over deze, niet? ‘k kijk eral naar uit.

  • Steve

    Heel tof dat jullie deze reportage zo appreciëren; ik was eerlijk gezegd een beetje bang dat het misschien te technisch was, of reacties teweeg zou brengen als ‘ok, wat interessert mij dit nu’. Maar ik zal zeker proberen om vaker eens iets in deze aard te posten.

    Thijs, dat valt volgens mij best mee. De nieuwe lagevloertrams in de jaren 90 (de T2000’s) zijn inderdaad ingezet op de lijnen rond Louiza, maar diezelfde lijnen (92-93-94) gaan ook naar de ‘minder populaire’ buurten in Schaarbeek en Laken (Liedtsplein, Verboekhovenplein, De Troozsquare, …). En de allernieuwste trams (T3000/T4000) worden nu meer en meer ingezet op de noord-zuidverbinding (en in het verlengde ook het Liedtsplein en Rogierlaan), die toch ook vaak wordt genoemd als probleemverbinding (qua publiek). Op de 39 en 44 daarentegen, die langs de rijkste buurten van Brussel passeren (Tervurenlaan), rijden nog steeds de oudste trams van de MIVB rond. Ik denk dus niet dat we de MIVB ervan kunnen beschuldigen dat ze de betere buurten voortrekt.

  • Dat vond ik nu eens interessant. Daar staat een mens anders nooit bij stil! Misschien een idee om iets soortgelijks over de bussen te schrijven 😉

    Maar ik moet toch toegeven dat de nieuwe kleuren van de MIVB een flinke vooruitgang zijn tov dat schreeuwerige geel-blauw. Over het interieur ga ik me niet uitspreken want ik neem zelden de tram (de bus daarentegen….).

  • Thijs

    Je hebt waarschijnlijk gelijk Steve, maar ik kon me van de indruk niet ontdoen. ‘t had wel een schone geste geweest mochten ze hun nieuwe trams eerst op bvb. de 18 laten rijden.
    Nu, over het algemeen laat de MIVB een betere indruk op me na dan pakweg 10 jaar geleden, ze hebben opnieuw een visie & vernieuwen sinds kort terug hun materieel en personeelsbestand. Ook hun klantenbestand is spectaculair gestegen de laatste jaren. Dit alles samen met de nieuwste BOA-metrostellen zullen we binnenkort een state-of-art openbaar vervoer hebben. Knap & zeker iets dat een stad als Brussel nodig heeft!

  • Anton

    Merci voor deze enorm leerrijke reportage!! Het kost me een pak minder dan te bellen naar het 0900-nummer van de Mivb 🙂 Maar die mannen kenner er daar ook veel van hoor… Elk vraagje kunnen ze counteren.

    Een denkoefeningetje over de kleuren: Wat zou er gebeurd zijn als de MIVB na 50 jaar grijs-goud-zwart overschakelde op een blauw-geel jasje? Dan pas zouden de mensen moord en brand schreeuwen. Ik vind de nieuwe kleuren heel erg geslaagd. Het zal wel aan mijn jonge leeftijd liggen zeker? De nostalgie is nog niet zo sterk. Alhoewel, het afscheid van de 90 was toch een speciaal moment.

  • Steve

    Thijs, dat heeft er ongetwijfeld mee te maken dat de 18 in juli verdwijnt (en vervangen wordt door een paar verschillende lijnen). Het zou niet echt opportuun zijn om ‘reclame’ te maken met nieuwe trams voor een lijn die toch opgeheven wordt in z’n huidige vorm. Veel lijnen zijn er ook nog niet geschikt voor omdat de perrons te kort zijn. Bij de 18 ken ik veel perrons die echt te kort zijn, en dat zou echt een hele hoop aanpassingswerken betekenen, dat gaat niet zo in één keer.

    Verder vind ik de nieuwe kleuren ook niet ál te mis, maar het probleem is dat ze op maat gemaakt zijn van de nieuwe stellen. De nieuwe trams en ook de iets oudere T2000 zijn prachtig in het grijs, maar ik vind dat het er bij de oudere trams (zeker de 7700-7800) lelijk uitziet. En het interieur is ook echt geen vooruitgang.

  • Steve
    leuke reportage

  • een klein voorbeeldje een nieuwe T3000 zenden naar de terminus van de 39 Ban Eik ; een 77xx kan juist zijn draaimanoeuvre doen ik zie daar geen 79xx of 30xx komen . Er is daar een zeer goeie frequentie
    Aan het eindpunt van de 44 in Tervuren is er een keerlus en zou dit geen probleem zijn

  • En toch is het al een paar keer voorgevallen dat er een 7900 op de 39 reed, als reservetram bijvoorbeeld. Ik denk dat die dan een verbinding tussen de sporen gebruikt heeft om rechtsomkeert te maken. Aan Ban Eik zelf ligt er volgens mij geen, maar wel een of twee haltes ervoor. Dus als er inderdaad zo’n verbinding ligt, moet het ook mogelijk zijn om er eens een T3000 te laten rijden. Maar ik weet natuurlijk niet of de rest daar ook op voorzien is (stroomverbruik en gewicht van een T3000/T4000, zijn veel hoger dan bij een 7000 of 7700/7800).

  • Peter

    Nog een opmerking bij de PCC trams: deze hadden vroeger nog een verhoogde zitplaats voor de “conducteur” voor de achterste deur. Deze verkocht en controleerde de ticketten en kon ook de deuren bedienen. Tot in het begin der jaren 80 was dit meubel nog in veel trams aanwezig maar werd gelijdelijk aan verwijderd. Ik meen mij zelfs te kunnen herinneren dat ik in begin van de jaren 70 deze post op een tramlijn in het centrum (voor de opening van de noord-zuid-as) nog bezet heb gezien.
    Toen heette de bestuurder nog “Wattman” (naar J. Watt de uitvinder van de stoommachien) en er hing een plaatje : “verboden met de wattman te spreken – defense de parler au wattman”.
    EN: een tienrittenkaart buitenstad kostte toen 75 BEF (1.80€ huidige koers).