Seraing staat bekend als de ‘cité du fer et du verre’, de stad van het ijzer en het glas. In de 19de eeuw groeide Cockerill uit tot een van de toonaangevende staalfabrieken van Europa. Het concern had ook steenkoolmijnen in zijn portfolio en legde het Belgische spoornetwerk aan. De andere industriële kroonjuweel van de buurgemeente van Luik is Val-Saint-Lambert. De glas- en kristalfabriek werd opgericht in 1826 en is dus ouder dan België. Op de site loopt er sinds dit weekend een prestigieuze tentoonstelling om het tweehonderdjarig bestaan te vieren.
Bij onze grootouders was een kristallen pronkstuk van Val-Saint-Lambert een vaste waarde in het trouwservies. Het is op-en-top Belgisch erfgoed. De expo ‘Cristal Vivant’ toont vaak kleurrijke voorwerpen uit de eigen collectie en van privécollecties, zowel van vaste ontwerpers van het bedrijf als van gastontwerpers zoals Philippe Starck. Naast glazen, karaffen, asbakken, schalen en lampen, valt ook een elegant stoeltje op. De ‘Val Tabouret’ werd ontworpen door de Antwerpse kunstenaar Frans Van Praet voor de wereldtentoonstelling van Sevilla in 1992 en kreeg vervolgens een plaats op de luchthaven van Zaventem. De artistieke stromingen art nouveau en art deco zijn bijzonder goed vertegenwoordigd in de etalagekasten.
Loodoxide
Een glazen wenteltrap leidt naar een hoogtepunt van de tentoonstelling: de Vaas van de Negen Provincies. De Fransman Léon Ledru ontwierp deze ruim twee meter hoge kristallen siervaas in beaux-artsstijl voor de Wereldtentoonstelling van Antwerpen in 1894. 82 onderdelen telt deze uit de kluiten gewassen bokaal, goed voor 200 kilogram droog aan de haak. Er kropen naar verluidt 2000 werkuren in. De vaas verheerlijkt het Koninkrijk der Belgen, met zijn nationale leeuw en zijn wapenspreuk ‘L’Union fait la force’ en de wapenschilden van de toen nog negen provincies. De sinds 2017 beschermde Waalse kunstschat maakt vandaag deel uit van de collectie van het Luikse stadsmuseum Grand Curtius.
Wat maakt kristal zo bijzonder? Dat vertelt de expo in het interactieve luik. Als je klinkt met kristal, hoor je een langdurige heldere en hoge ping-klank. Kristal is zwaarder dan glas. Nog een verschil: kristal weerkaatst licht en schittert daardoor meer. De samenstelling is ook anders. Kristal wordt gemaakt van zand, potas of kaliumcarbonaat, soda of natriumcarbonaat én loodoxide. Volgens de huidige Europese voorschriften moet het aandeel loodoxide minimum 24% zijn. Gekleurd kristal krijg je door toevoeging van verbindingen op basis van uranium (groen of geel) en kobalt (blauw).
Vakmanschap
Kristalglas wordt geproduceerd in een proces van smelten en afkoelen. De componenten worden met elkaar gemengd en in speciale ovens verhit tot een zeer hoge temperatuur van wel 1300°C. Vervolgens wordt de gesmolten massa in een mal gegoten en afgekoeld. In de afwerking wordt het glas geslepen, gegraveerd en geschilderd. In een demonstratieruimte zie je een team van glasblazers aan het werk. De rol van de vier elementen aarde (zand), vuur, water en lucht (de menselijk adem) in het creatieproces wordt zo aanschouwelijk gemaakt.
De expo bevat, zoals het vandaag betaamt, een immersief gedeelte, een weelderige klank- en lichtshow over de geschiedenis van de site, waarvoor creatieve duizendpoot Luc Petit tekende. In de slaapzaal van de vroegere abdij komt eerst de christelijke voorgeschiedenis van de site tot leven. De prins-bisschop van Luik droeg in de 13de eeuw de gronden over aan cisterciënsermonniken, die er het kloostercomplex van Sint-Lambertus op bouwden. Na een omvangrijke renovatie in de 18de eeuw betekende de Franse revolutie de definitieve doodsteek voor de abdij.
In 1826 kwam François Kemlin er, met zijn trouwe kompaan Auguste Lelièvre en met honderden arbeiders uit hun kristalmanufactuur van Vonêche, een nieuwe fabriek vestigen. De site was gunstig gelegen vanwege de aanwezige gebouwen, de nabijheid van steenkoolvoorraden en de mogelijkheid van vervoer over de Maas en later ook het spoorwegnet. De fabriek groeide razendsnel en produceerde zowel gebruiksglas, drinkglas als kristal. In de hoogdagen, rond 1920, werkten er 5.000 mensen en werden er 160.000 objecten per dag geproduceerd. Wereldwijd vond glas en kristal uit Seraing afzet.
Vergane glorie
Het bedrijf kreeg echter klappen door de economische crisis van 1929. Na de Tweede Wereldoorlog moderniseerde het bedrijf, met onder meer het gebruik van aardgas en betere slijptechnieken, maar de goedkopere internationale concurrentie maakte de fabriek kwetsbaar. De productie concentreerde zich vanaf de jaren zeventig op prestigieuze stukken. De financiële problemen stapelden zich op, en het faillissement dreigde in de jaren tachtig, zodat de overheid aandeelhouder werd. Anno 2026 is Val-Saint-Lambert een historisch erfgoedcomplex, met een bescheiden artisanale productie. Nog maar een vijftiental personen zijn er aan de slag.
De expo wil het kristal van Val-Saint-Lambert doen schitteren als weleer en Seraing opnieuw op de kaart zetten, een vervallen industriestad die we vandaag vooral associëren met de sociale misère in de Dardenne-films. Het kostenplaatje van expo en randprogramma bedraagt 1,65 miljoen euro. Het grootste deel daarvan draagt de Luikse ondernemer Stephan Uhoda, die rijk werd met de exploitatie van benzinestations, carwashes, baanwinkels en parkeergarages. Hij is ook een verzamelaar van hedendaagse kunst, en een stripfanaat, die belevingstentoonstellingen rond de Smurfen organiseerde. De mecenas hoopt een deel van zijn investering terug te krijgen via de verkoop van tickets en kostbare artikelen in de goed gestoffeerde museumshop.
Cristal Vivant, expo tot 6 december 2026 in het Kristalmuseum Val-Saint-Lambert, immersieve ervaring in de Abdij van Val-Saint-Lambert tot 21 juni 2026
