Wie leest er nog? Culturele doemdenkers schijven kranten vol over de ontlezing in tijden van TikTok en ChatGPT. Literaire schrijvers zien hun lezerspubliek krimpen en verouderen. Pauline Ghyselen wil er iets aan doen. Zij startte in volle coronacrisis met Readers of BXL, een Instagrampagina die intussen vele harten veroverde en media-aandacht kreeg bij Radio 1 en BRUZZ. ‘Ik wil lezen in de stad zichtbaar maken en connectie maken met andere lezers’.
Humans of Brussels
Als ik met wat vertraging in de koffiebar aankom, zit Pauline aan een tafeltje, verdiept in een boek. ‘Ik heb altijd een boek bij me’, glimlacht ze. ‘Al van kindsbeen af ben ik gebeten door de leesmicrobe. Zo las ik Shakespeare in een versie voor kinderen. Als ik nu lees, heb ik de gewoonte om in interactie te gaan met het boek. Ik onderstreep mooie passages in potlood, maak notities. Als vrienden een boek van me lenen, weten ze wat mij ontroerde en aan het denken zette.’
Pauline begon met Readers of BXL in januari 2022. Boven de eerste teksten zien we geregeld foto’s van personen met een mondmasker. ‘In die tijd heerste er angst voor besmetting en onderling wantrouwen. Het was bijna revolutionair om wildvreemde mensen aan te spreken.’ Ze liet zich inspireren door Humans of New York om in kort bestek een authentiek levensverhaal op te tekenen. Zij zet mensen in de kijker die in Brussel in het publieke domein aan het lezen zijn. Het gaat haar om de persoon met wie ze een gesprek heeft, het boek dat die aan het lezen is én om de stad die ze samen delen, benadrukt ze. ‘Ik wil lezen in Brussel zichtbaar maken en zelf ook connectie maken met andere lezers’.
Makkelijker gezegd dan gedaan, gesprekspartners vinden. ‘Eerlijk gezegd moet ik nog altijd mijn angst overwinnen om iemand in het openbaar aan te spreken. Ik wil iemand niet storen als die helemaal in een boek verzonken is. Maar de meeste mensen zijn heel lief. Ze vinden het ook vaak prettig om over hun actuele leeservaring te praten. Niet iedereen wil herkenbaar op de foto, maar in dat geval houdt de persoon gewoon een boek voor het hoofd.’ De trefzekere miniatuurteksten schrijft ze thuis uit, afwisselend in het Nederlands, Engels of Frans. Brussel is nu eenmaal meertalig, dus haar pagina ook.
De Brontë-zussen
Pauline heeft een boontje voor de Engelse taal en literatuur. Tijdens haar studies taal- en letterkunde in Antwerpen bekwaamde ze zich in ‘academic writing’: ‘Zalig om een hele zomer aan mijn thesis te kunnen schrijven.’ Ze las alles van Jane Austen, de Brontë-zussen, Charles Dickens. ‘Je wordt in die 19de-eeuwse romans ondergedompeld in een andere wereld, vol vurige romantiek, elegante kostuums en woeste landschappen. Je leert ook veel sterke vrouwelijke personages kennen.’ Als ze één favoriete roman zou mogen kiezen, is het ‘Middlemarch’ van George Eliot, het pseudoniem van Mary Ann Evans. Ze looft de intrigerende personages, de boeiende verhaallijnen, de rijkdom aan ideeën, het omvattende maatschappijbeeld.
Charlotte en Emily Brontë brachten enkele jaren in Brussel door en gingen er naar de privéschool Pensionnat de Demoiselles van Héger, in de straat waar nu de Bozar is. Niet gek dus dat er een Brussels Brontë Group bestaat. Pauline zit in het bestuur en organiseert mee de activiteiten, zoals leesclubs, voordrachten en begeleide wandelingen. ‘Ik ben zelfs begonnen aan een gidsenopleiding om een rondleiding in Brussel te kunnen geven. Ik zou het opnieuw moeten oppikken. We komen zes keer per jaar samen met de board, en ik steek er best veel tijd in.’
Literatuur in de klas
Pauline geeft Engels in het vijfde en zesde leerjaar van het Atheneum van Brussel. Wil ze haar leerlingen ook aan het lezen brengen? ‘Ja, ik heb een eigen cursus gemaakt met literaire fragmenten. Ik wil dat ze minstens één boek per jaar lezen. Het moet wel een klassieker uit de literatuurgeschiedenis zijn. Dat mag gerust een dunne roman zijn, zoals ‘Of Mice and Men’ van John Steinbeck of ‘1984’ van George Orwell. Ik geef graag tips op maat. Bij sommige leerlingen heb ik het gevoel dat ik echt een zaadje kan planten.’ Ze vertelt ook vol enthousiasme over het jaarlijkse theaterstuk dat ze samen maakt met haar leerlingen en opvoert in het cultureel centrum Bruegel.
Literatuur hoort voor haar thuis in het curriculum, want lezen draagt onder meer bij tot kritisch denken en helpt ook bij de opbouw van empathie. Ze maakt zich zorgen over het overmatige gebruik van schermen en over de opmars van AI. ‘Door TikTok en co wordt onze aandachtsspanne steeds korter. De aangeboden content is in de regel vluchtig en heel visueel. Ik vrees ook dat we onze intellectuele arbeid nu aan het uitbesteden zijn aan ChatGPT en consoorten. Dat maakt ons vatbaarder voor demagogen.’ Tegelijk beseft ze dat ze met Readers of BXL ook op Instagram zit en dat sociale media vandaag nog altijd een effectief middel zijn om inhoud te delen en mensen te verbinden.
Marollen
Haar roots liggen in Kortrijk, maar Brussel is al jaren haar thuis. Zoals menige Brusselaar heeft ze een haat-liefdeverhouding met de stad. Ze woont in het hartje van de Marollen. ‘Het is een veilige buurt met veel sociale controle. Er wonen ook veel expats. Het kan hier wel erg luid en druk zijn, met een stormloop van toeristen.’ Ze houdt ervan doelloos rond te slenteren in de stad en vindt de mix van mensen en culturen inspirerend. Op het Vossenplein doet ze mooie vondsten. Ze gaat graag naar de film. Maar ze ziet ook veel grootstedelijke uitdagingen: de groei van het aantal daklozen en bedelaars, de drugsproblematiek, het gebrek aan netheid, de privatisering van de openbare ruimte, het ontbrekende klimaatbeleid, de bestuurlijke chaos. ‘Maar ik wil niet te negatief klinken. Ik hou zielsveel van deze stad.’
Terug naar de schone letteren. Waar koopt ze graag boeken in Brussel? Ze noemt spontaan vier winkels: Passa Porta, Waterstones, Tulibris, Het Ivoren Aapje. Daar zijn niet toevallig twee tweehandsboekenwinkels bij. ‘Mijn boekenkast puilt uit en ook in de werkkamer en op de salontafel stapelen de boeken zich op. Ik zou moeten stoppen met nieuwe boeken te kopen. Tweedehands is tenminste al iets goedkoper. Ik ruil nu ook boeken met vrienden of geef boeken door die ik niet per se wil houden.’
Lezen en leven
Op het einde wisselen we de rollen om en interviewt ze mij als lezer voor haar reeks. Ik vertel haar over ‘Unterleuten’ van Juli Zeh en ze luistert geïnteresseerd toe, terwijl ze op haar gsm beknopte notities maakt. Als ik ‘Prophet Song’ van Paul Lynch vermeld, heeft ze het over de anxiety die het boek bij haar losmaakte. We delen onze ervaringen over Brussel. We verlaten de koffiebar en gaan elk onze eigen weg, maar we zijn nog lang niet uitgesproken over lezen en leven.
