De Belgische en Brusselse 19de eeuw krioelt van vooruitgang, sociale problemen, … en mensen. Tussen pakweg 1830 en 1914, de (ruime) Belle Epoque, loopt het platteland leeg, groeit de stad van een kwart miljoen naar 800.000, en verrijst op de galgenberg het grootste gerechtsgebouw ter wereld, terwijl alle voorsteden “gebetonneerd” worden (met grind, kasseien, plavuizen, bakstenen, balken en smeedijzer).
Ook Elsene verstedelijkt: de laatste molen vervliegt, het laatste vergezicht verdwijnt, maar desondanks behoudt de “faubourg” haar charme en aantrekkingskracht. Intellectuelen, kunstenaars, en wereldverbeteraars hebben er een boontje voor, en die reputatie heeft Elsene tot vandaag.
In 1900 wonen er naast bobo’s (nieuwe liberale bourgeois) ook mensen die hun sjofele kleding niet uitkiezen omdat ze er een hipfactor in zien. Zo iemand is Victor Kibaltchitch. Hij is één van die ontelbare migrantenzonen. In dit geval van gevluchte Russen. In Rusland zitten dan nog tsaren op de troon, zoals er in het Revolutionaire Frankrijk, in Italië of Spanje nog koningen rondlopen, en in Duitsland een Keizer ronddraaft. Het oproer tegen die machtigen gaat na 1789 niet meer liggen, met grote vluchtbewegingen tot gevolg, en België als verwelkomend vangnet: want hier is de frisse zelfstandigheid gevierd met een Grondwet die meer vrijheid waarborgt dan waar ook.
Dat klinkt hedendaags en dat is het ook. Wij zijn nog steeds één der gulste landen wat betreft mensenrechten, al knibbelt het onverbiddellijke heden aan onze voorsprong.
Grote (en kleine) namen spoelen aan: Victor Hugo (die tegen de onvrijheid van Napoléon III is), Charles Baudelaire (die in Parijs beticht wordt van anti-moralistisch geschrijf), Elisée Reclus (hij haalt de ULB helemaal overhoop met zijn geschrift, getiteld “Pourquoi sommes-nous anarchistes?”), Karl Marx (die in Duitsland als wetenschapper niet meer mag publiceren), Pierre-Joseph Proudhon (grondlegger van het moderne anarchisme en volksvertegenwoordiger die in ongenade valt omdat hij grondbezitters banbliksemt), Auguste Rodin (als myoop afgekeurd voor het leger en werk vindend in Brussel), Gennaro Rubino (de koningsmoordenaar).
Kibaltchitch is een kleine naam, een keine schavuit, die in Elsene opgroeit, zonder school, maar met vermetele vrienden en vrijdenkende ouders. Het Jong-socialisme, dat hij uitprobeert in een lokaal op het Hendrik Conscienceplein, is hem niet genoeg. Anarchisten willen de wereld niet hervormen, zoals dat socialisme belooft, maar afschaffen: ’t is te zeggen dat de hiërarchische, stroeve structuur eraan moet geloven. Gedaan met de aanhorigheid, leve ieders individuele emancipatie! En of dat ideaal werd nagestreefd met het vuur van concrete realisatie in gedachten!
Victor zal het schoppen tot kaderlid van de Bolsjewieken in zijn land van herkomst dat hij nooit gekend heeft (Rusland), alvorens het daar weer, diep ontgoocheld, af te trappen.
Wat is anarchie? Hoe gevaarlijk was het? Wat heeft het bereikt? Wie zat erachter, wie was ervoor? Je komt het te weten tijdens een wandeling in enkele gaaf bewaarde wijken van Elsene, waar meer beroemdheden hebben gewoond dan je kon denken, en waar genoeg biografieën zijn geleefd om je een indigestie aan te lezen.
Wees dus gewaarschuwd: dit is geen light-versie van de geschiedenis, maar een wervelende tocht die demonen tot leven brengt.
Maar dat is niet alles. Subversiviteit vind je niet alleen in politiek. Ook kunst daagt uit. Niemand minder dan de Twintigers, Les XX, die de traditionele gewoonten in de schilderkunst uitveegden, hadden hun hoofdkwartier in de salons van Elsene. Niemand minder dan James Ensor, de rebel², kwam hier tot bloei. Niemand minder dan Auguste Rodin vernieuwde hier – ja, hier, in de Sans Soucistraat in Elsene, de Europese beeldhouwkunst.
De wandeling “Quartiers d’Ixelles: Artistes et Anarchistes” werd gemaakt door Thomas Sennesael voor BrusselsByFoot.
BrusselsByFoot, geleid bezoek ‘Kunstenaars & Anarchisten’: https://brusselsbyfoot.be/ixelles-quartier-dartistes-et-danarchistes (in het Frans, Nederlands, en Engels), 19€ individueel, of voor groepen.
