14: 30 uur – vergaderzaal
David: Kijk eens aan: Frederieke en Nico. Mooi op tijd. (Hij sleept de flipchart naar het midden van de kamer, zet hem stabiel voor de tafel en tilt een beschreven vel naar de rug van de flipchart.) Tabula rasa. We beginnen bij het begin. Ik ga jullie een verhaal vertellen. Jullie zijn aan het woord geweest. Nu is het mijn beurt. Doe ik het niet dan vrees ik een brommend brein. (Hij pakt een marker, schroeft de top los en schrijft VADER bovenaan het onbeschreven flipchart-papier. Hij onderstreept VADER en trekt drie verticale lijnen als zuilen onder een fronton: kind 1, kind 2 en kind 3.
De vader is een volbloed narcist. Ik gebruik de term narcisme niet in zijn populaire betekenis om aan te geven dat iemand vol is van zichzelf maar in klinische zin: narcisme als een full-on persoonlijkheidsstoornis.
In deze wereld staat goedkeuring voor liefde. Van jongs af aan leren de kinderen dat er maar met mate goedkeuring te verlenen is. Het kind dat de verlangens van de ouder het best leest, aanvoelt én invult, wacht de beloning. De anderen falen en moeten zich bezinnen voor de volgende ronde.
De kinderen bestuderen de vader onophoudelijk. Ze leren al snel dieper kijken: onder het onstuimige oppervlak is de grondstroom voorspelbaar: geld en status. De groei van het bezit van de vader is het geloof. Met de paplepel ingegeven en veilig ingebed in een maatschappij met eenzelfde doel, zetten de kinderen geen vraagtekens bij deze missie. Als eksters reageren ze op alles wat blinkt. Wat goed is voor de vader is goed voor het gezin.
Hoe word je gelukkig? De spelregels – gedistilleerd uit de jarenlange observatie van het gedrag van de vader – zijn eenvoudiger dan jullie denken. (Hij schrijft GOUD op). Gouden munten krijg je bijvoorbeeld voor het aanknopen van relaties met rijke en bekende mensen via hobby’s – nog altijd hockey, golf en tennis. Maar ook: opteren voor een studie die het meeste kans biedt op een goedbetaalde job en status – naast klassiekers als geneeskunde en rechten en diplomatie, ook managersopleidingen die je CEO maakt van whatever verkoopt. En – het ligt voor de hand: waanzinnig geld verdienen, het liefst met een in het oog springende baan. Niet moeilijk, toch?
(Hij schrijft ZILVER onder GOUD.) Er vallen ook zilveren munten te verdienen met opdrachten die zich binnenshuis afspelen, van kapitaal belang voor de perceptie. Deze imago-versterkende activiteiten zijn bijvoorbeeld: psychologische bijstand verlenen aan de vader opdat hij buitenshuis altijd kan shinen. Dus: verbale uitbarstingen en frustraties incasseren en opbouwende peptalks geven en luisteren, luisteren, luisteren na het geraas. Verantwoordelijkheid dragen voor de fouten van de vader en deze duiden als leermomenten. Zilver komt je ten slotte toe als je altijd en overal positieve verhalen propageert over de vader. Tegen iedereen die het wil horen en de anderen. Let op: alles moet correct vertaald zijn: niet geldwolf maar succesvol, niet agressief maar doortastend, niet botox maar uitgeslapen, niet stelen maar verplaatsen.
(Hij schrijft BRONS onder ZILVER). Veel kleintjes maken een groot. Onder de paraplu what happens at home, stays at home moet je leren zwijgen. Omerta is everything. De bikkelharde realiteit moet verborgen blijven. Een gelukkige familie. Het maakt niet uit hoe je je voelt: op de kerstkaart straal je. Vrees niet, voor je het weet, maakt de maskerade deel uit van je reflexen en regent het bronzen munten.
Ok. (Hij tekent een plusteken en trekt een streep onder BRONS.) Je telt alles op. (Hij draait zich om en kijkt scheef.) Veel munten volstaan jammer genoeg niet, uiteindelijk moet je er meer hebben dan je broer én je zus. Tip: je houdt die relaties best professioneel. Emotionele banden maken het spel onnodig zwaar.
Best afmattend allemaal, ik geef het toe, maar de winst is dan ook niet niks: het weldadige licht van de vader schijnt eindelijk op de hongerige huid, warm, begripvol, unisono. Het hart van de vader klopt in de borst van het kind als nooit tevoren. Tranen. King of the world-achtig. Alles klopt. Het kind ziet zich weerspiegeld in de ogen van de vader. Hallo jij! In de ooghoek van het prijsbeest zitten de losers – broer en zus – op de strafbank, in het duister van de gang, rillend van de koud. En? Opnieuw een golf van geluk.
Vergis je niet: de munten zijn uiterst doeltreffend. Het betekent een toegangsticket naar het rijk der levenden. Je kijkt niet enkel, je wordt ook bekeken. Samenvattend: je helpt het vermogen van je vader te verveelvoudigen, je krijgt aandacht, je straalt. Oftewel: ik bouw het fortuin van mijn vader op ergo ik ben.
De roes is maar van korte duur. De dag na de prijsuitreiking begint alles opnieuw.
Hoe effectief ook, de gevolgen voor de kinderen zijn desastreus: ze werken altijd harder (zonder dat ze er zelf op vooruitgaan), de continue strijd met broer en zus laat mentale littekens na, de verlangens van de vader verwarren de kinderen met hun eigen verlangens, het spelelement maakt de kinderen blind voor de rest van de wereld. Een omgekeerde verrekijker verengt de wereld tot het spel. Dat de felbegeerde prijzenpot ten slotte een lege doos blijkt, is bijzonder bitter: bevestiging vermomd als liefde. Leegte plus leegte is meer leegte.
Uit deze verstikkende dynamiek vluchten is moeilijker dan je denkt. Ga toch gewoon weg hoor ik je zeggen tegen die kinderen. Maar als elke stap begeleid werd door een knikje van de vader dan wordt solo gaan een bijna onmogelijke mentale beproeving. Onbegeleid de wereld ingaan staat dan gelijk met het – geblinddoekt welteverstaan – oversteken van een drukke tienbaans autosnelweg.
En, nu ben ik in het verhaal waar ik wilde komen – get your cameras ready – de clou is in zicht: deze familiedynamiek is mensenwerk en kán je dus demonteren. Je kan samen kiezen voor een warm gezin waarin iedereen zich kan ontplooien, niet alleen de capo. Wat er nodig is? Alleen een gesprek tussen de drie kinderen. Zij hebben, onder mekaar, alle informatie die nodig is om te achterhalen hoe pervers dit systeem is. Het gezin gaat er – gezamenlijk – helemaal niet op vooruit. Dit systeem beloont alleen de vader en niet de kinderen. Sterker nog: de kinderen verschralen tot schimmen.
(Hij zet een stap naar voren en klapt twee maal in zijn handen.) En daarom, lieve Frederieke en Nico, moeten mensen samenkomen en blijven samenkomen en met elkaar praten over hun ervaringen: heeft onze pa wel het beste met ons voor? (Frederieke en Nico halen hun schouders op).
Ok, ik spel het voor jullie uit: is accumulatie van rijkdom in handen van enkelingen voordelig voor de rest van de maatschappij? Creëert economische groei voor CEO’s een gemeenschapsgevoel?
